Kaszuby

Kaszuby - historia, regionalizm

Kaszuby, skrawek Polski położony na zachód od Zatoki Gdańskiej po rzekę Łebę, kraina wzgórz morenowych pokrytych lasami, głębokich parowów i setek jezior.

To ziemia starego pomorskiego ludu, który od pradawnych czasów był tu panem. Dzisiejsze Kaszuby obejmują obszar zamknięty od północy brzegiem Bałtyku, od zachodu rzeką Łebą, od południa północnym skrajem Borów Tucholskich, a na wschodzie Zatoką Gdańską. Jest to teren byłych powiatów: puckiego, wejherowskiego, kartuskiego, środkowej i zachodniej części kościerskiego, północnej oraz środkowej części chojnickiego, wschodniej bytowskiego i lęborskiego.Obecnie siedziby Kaszubów, to zaledwie mała część historycznych ziem kaszubskich. U zarania państwa polskiego tereny zamieszkałe przez ludność utożsamiały się z Pomorzem od dolnej Odry i Zalewu Szczecińskiego po dolną Wisłę i Zatokę Gdańską, a na południu po bagniste tereny Noteci i dolnej Warty. Tak więc dorzecza rzek: Iny, Regi, Parsęty, Słupi, Łeby, Drawy, Gwdy, Brdy, Wdy i Wierzycy zamieszkiwali Kaszubi władający językiem słowiańskim Pomorzan, posiadający swój prehistoryczny rodowód w pomorskim odłamie słowiańskiej kultury łużyckiej.

Nazwa Kaszuby jest wyprowadzana ze źródła etnograficznego i przyrodniczego. Według tego pierwszego nazwa Kaszuby wiąże się ze słowem "cassubi" - kasać hubę /podwijać fałdy/: "kascheba" - kożuch obszyty suknem. Według tego drugiego Kaszuby, to nazwa słowiańska oznaczająca mokradła ze strugami, podmokłe łąki pokryte wysoka trawą. Nazwa ta dla określenia ludności zamieszkującej Pomorze pojawiła się po raz pierwszy w "Kronice" Wincentego Kadłubka na przełomie XII i XIII wieku. W I połowie XIII wieku nazwa Kaszubia znalazła się w tytulaturze książąt Pomorza Zachodniego i Środkowego i występuje do końca XV wieku. Nie używają jej książęta Pomorza Gdańskiego /Wschodniego/. W następnych stuleciach począwszy od połowy XV wieku nazwa Kaszuby pojawia się jako nazwa etniczna dla określenia mieszkańców Pomorza Gdańskiego, które weszło po wojnie trzynastoletniej w skład Prus Królewskich. W ciągu XVI i XVII wieku zanika nazwa Kaszubia na Pomorzu Zachodnim, wypierana na wschód poprzez stopniową germanizację tamtych terenów. I tak kolejno w XVII wieku zasięg ludności kaszubskiej obejmuje dorzecze Parsęty na zachodzie, w XVIII wieku dorzecze Słupi, a w początkach XIX wieku stanął na rzece Łebie. Stopniowo już od XII wieku kaszubska grupa etniczna była wypierana na północ od granicy nadnoteckiej przez kolonizację wielkopolską, kujawską i chełmińską, która z czasem wytworzyła z wymieszania się ludności rodzimej z napływową nowe grupy etniczne: Krajniaków, Borowiaków, Kociewiaków.

O istnieniu nazwy i odrębnej grupy etnicznej kaszubskiej na Pomorzu Gdańskim wspominają liczne dokumenty polskie i obce pochodzące z wieków od XV do XVIII.

Większe zainteresowanie się Kaszubami wiąże się z ogólnymi zainteresowaniami Polaków i obcych polskimi kresami w I połowie XIX wieku. Pierwszym, który zwrócił uwagę na język Kaszubów był Celestyn Mrągowicz, wykładowca języka polskiego w Gimnazjum Gdańskim. Pod wpływem opracowanego przez niego "Słownika niemiecko - polskiego". Kaszubami zainteresowali się uczeni rosyjscy: A. Szyszkow, M. Rumiancew i Preyss. Największym jednak źródłem zainteresowań Kaszubami od połowy XIX wieku stała się działalność rodowitego Kaszuby dr Floriana Ceynowy. W swych utworach literackich i opracowaniach folklorystycznych popularyzował język, kulturę i historię Kaszubów. Zapoczątkował tzw. ruch starokaszubski, którego najwybitniejszym przedstawicielem był poeta Hieronim Derdowski.To z jego twórczością związane są słowa "Nie ma Kaszub bez Polonii, a bez Kaszub Polsci".

Pod wpływem działalności Ceynowy i Derdowskiego zaczął się rozwijać ruch naukowy wokół Kaszub. Był reprezentowany przez Towarzystwo naukowe w Toruniu i takich badaczy jak: historycy - St. Kujot, W. Ketrzyński, J. Fankidelski, W. Bogusławski, E. Sieniawski. Etnografów: J. Łęgowskiego, G. Smólskiego, a także przez niemieckich etnografów: A. Treichla, R. Krausego i B. Plaua.

Pod wpływem publikacji F. Ceynowy językiem kaszubskim zajęli się wybitni językoznawcy obcy i polscy, między innymi: Rosjanin A. Hilferding, Polacy: G. Pobłocki, L. Biskupski, St. Ramułt, K. Nitsch, K. Lehr-Spławiński oraz wybitny slawista niemiecki F. Lorenz.W II połowie XIX wieku pojawiają się też zainteresowania krajoznawcze Kaszubami. Są one reprezentowane między innymi przez B. Chrzanowskiego, K. Damrota, St. Tarnowskiego i H. Gołębiewskiego. Wymienione badania nad dziejami i kulturą Kaszub wskazują na odrębność kulturalną tego regionu etnicznego, a zarazem na ścisłe związki z kulturą Polski. Pobudziło to działaczy kaszubskich do podjęcia walki o kaszubską tożsamość w okresie bismarkowskiej i hakatystycznej polityki germanizacji tej ziemi. Przeciw tym zamiarom powstaje na przełomie XIX i XX wieku tzw. ruch młodokaszubski. Jego przywódcami są: A Majkowski - lekarz rodem z Kościerzyny, publicysta - J. Karnowski z Czarnowa koło Brus, dziennikarzi poeta - Fr. Sedzicki pochodzący z Rotenbarka koło Kościerzyny, rzemieślnik - T. Rogala z Wiela, Abraham ze Zdradykoło Pucka. Powstają ośrodki kultury kaszubskiej jak: Koło Kaszubów w Pelplinie, Koło Filomatów Kaszubskich w Chojnicach. Centrum kaszubskiego ruchu kulturalnego staje się w tym czasie Kościerzyna.

Kościerski Dom Kaszubski "Bazar" jest ośrodkiem propagowania wiedzy o Kaszubach. W jego murach znalazła się redakcja "Gryfa" - czasopisma dla spraw kaszubskich. W mieście powstaje cały szereg towarzystw i organizacji kaszubskich. W mieście powstaje cały szereg towarzystw i organizacji kaszubskich oddziałujących na inne miasta i wsie kaszubskie. Dzięki temu urasta Kościerzyna w owym okresie do autentycznej stolicy Kaszub. Wokół "Bazaru" i "Gryfa" skupia się cała plejada rodzimych działaczy ruchu młodokaszubskiego. Prócz wyżej wymienionych są to: J. Patok - zbieracz gadek i legend kaszubskich, L. Heyke - młody poeta kaszubski, ks. J. Wrycza, ks. J. Kopaczewski, dr F. Krencki, ks. J. Cichocki, ks. W. Wojciechowski, B. Piechowski, L. Miszewski, ks. F. Wróblewski oraz T. i I. Gulgowscy. Ci ostatni reaktywowali kaszubską twórczość ludową - haft, plecionkarstwo, meblarstwo, rogarstwo. Ponadto I. Gulgowski założył we Wdzydzach Kiszewskich w 1906 roku pierwszy w Polsce skansen. Aktywna działalność ruchu młodokaszubskiego spowodowała skuteczne przeciwstawienie się poczynaniom germanizacyjnym rządu niemieckiego. Zorganizowano samoobronę gospodarczą przeciw wywłaszczaniom rolników i drobnej szlachty. Tworzą się w tym czasie na Kaszubach polskie towarzystwa kupców, rzemieślników i pracowników. Rozwija się działalność Towarzystwa Czytelni Ludowych - ruchu organizującego polskie biblioteki. W 1906 i 1907 roku wybuchły na Kaszubach strajki w obronie języka polskiego w szkole i w kościele. Organizowano wiece przedwyborcze dla poparcia rodzimych delegatów do samorządu i parlamentu niemieckiego.W końcowej fazie I wojny światowej młodokaszubi kierują akcjami na rzecz powrotu Kaszub do Macierzy. W 1919 roku Tomasz Rogala i Antoni Abraham udają się do Paryża, by zażądać od Konfederacji Wersalskiej uznania Kaszub integralną częścią Polski. Zabiegi te skończyły się sukcesem, chociaż zachodnie rubieże Kaszub podzielono i część została przy Niemczech.W okresie międzywojennym sprawa kulturalnej autonomii Kaszub nie znalazła należytego uznania władz. Nie pozwolono na swobodny rozwój kultury regionalnej i wyraźnie dyskryminowano zabiegi o uzyskaniu awansu społecznego przez Kaszubów. Powstaje wprawdzie w 1920 roku Rada Pomorska, a po jej rozwiązaniu w 1929 roku powołano do działania "Zrzeszenie Regionalne Kaszubów", ale nie ma ono jednak możliwości reprezentowania spraw kaszubskich na forum ówczesnego Województwa pomorskiego, a tym bardziej na forum kraju. W tych okolicznościach doniosłą rolę odegrało czasopismo "Zrzesz Kaszebsko" redagowane przez Aleksandrę Labudę, Jana Trepczyka, Jana Rompskiego i Feliksa Marszałkowskiego. Poruszało ono sprawy Kaszub i Kaszubów. Poza tym ukazują się nieregularnie czasopisma: "Gryf", "Kleka", "Mestwin", "Kaszuby", "Zabory" i "Teka Pomorska". Na łamach tych czasopism ukazuje się historia, kultura i bieżące problemy Kaszub. Do czołowych działaczay tego okresu należą: A.Majkowski, J.Karnowski, A.Labuda, ks.dr L.Heyke, J.Trepczyk, J.Rompski, F.Marszałkowski, T. i I. Gulgowski, ks. P. Czaplewski, ks. B.Sychta, A.Bukowski, St.Kostka, B.Brzestowski, F.Treder i L.Roppel.Z chwilą wybuchu II wojny światowej wielu Kaszubów wzięło udział w obronie Helu, Oksywia, Westerplatte, byli wśród obrońców Poczty Polskiej w Gdańsku, walczyli w Batalionach Obrony Narodowej oraz jako marynarze na polskich okrętach wojennych. Tragiczny los dotknął Kaszuby w okresie okupacji hitlerowskiej. W pojedyńczych i zbiorowych egzekucjach wymordowano tysiące Kaszubów - księży, nauczycieli, prawników, lekarzy, wojskowych, rzemieślników, kupców, rolników i urzędników. Wielu znalazło męczeńską śmierć w obozach koncentracyjnych w czasie masowego wysiedlenia i podczas różnych akcji pacyfikacyjnych. Okupant pozostawił po sobie kilkaset miejsc kaźni, wśród których szczególnie masowe są w Piaśnicy i Szpęgawku. Obozami zagłady był dla Kaszubów Stutthof i Potulice. Pastwienie się hitlerowców na ludności kaszubskiej spotkało się z narastającą z roku na rok samoobroną. Jej najaktywniejszymi formami była podejmowana na szeroką skale dywersja, sabotaż i walka zbrojna., która prowadziła wśród szeregu mniejszych organizacji ruchu oporu przede wszystkim TOW "Gryf Kaszubski", a następnie "Gryf Pomorski". Po odzyskaniu niepodległości w 1945 roku stopniowo zabliźniają się rany zadane przez okupanta. Powojenne władze ze znacznym zrozumieniem popierają aspiracje etniczne Kaszubów, chociaż tez nie brak działań hamujących swobodny rozwój regionalizmu kaszubskiego. Wyróżnić tu można parę okresów. W latach 1945 - 50 pozwolono na swobodny rozwój ruchu regionalnego uwidaczniający się nawet w mecenacie państwa. W tym okresie regionalne propaguje reaktywowana "Zrzesz Kaszebsko". Okres podejrzliwości wobec ruchu regionalnego występuje w latach 1950 - 56 oraz w I połowie lat 80-tych. Mimo bezpodstawnych pomówień lokalnych i krajowych decydentów o rzekome dążenie separatystyczne Kaszubów, dotychczasowy okres powojenny wyzwolił największe twórcze działania ludności rodzimej na rzecz kultywowania dawnych tradycji regionalnych w dziedzinie kultury materialnej, duchowej i tworzenia w oparciu o nie nowych wartości kulturalnych. Wielkie zasługi w tej mierze ma ruch regionalny skupiony wokół organizacji społeczno - kulturalnej "Zrzeszenie Kaszubsko - Pomorskie" powstałej w 1956 roku. Od tego czasu kieruje ona całokształtem szeroko pojętego ruchu regionalnego. Propagowanie tych idei zajmowało się w latach 1957 - 61 czasopismo "Kaszebe"; od 1963 r. "Biuletyn Zrzeszenia Kaszubsko - Pomorskiego". Od 1969 r. rolę tę spełnia do chwili obecnej czasopismo "Pomerania".Podany wyżej ruch regionalny przypadający na okres powojenny wyraża się dynamicznym rozwojem literatury kaszubskiej i hiostoriografii regionalnej. Poza tym rozwija się ruch folklorystyczny oparty o zespoły pieśni i tańca. Rozpoczął te działalność folklorystyczną; powstały w latach 40-tych w Kościerzynie "Kaszubski Zespół Pieśni i Tańca". Podobne, ale na mniejszą skalę powstały później zespoły w Kartuzach, kolejny zespół w Kościerzynie, w Bytowie, Chojnicach, Strzelnie, Brusach, Leźnie i Przodkowie. Wyrazem ruchu regionalnego jest tez organizowanie badań nad językiem kaszubskim; urządzanie konkursów recytatorskich w tym języku. Propaguje się też wiedzę o obrzędach i zwyczajach regionu. Dla ochrony pamiątek kaszubskiej kultury materialnej powstało szereg muzeów, między innymi: w Kartuzach, Pucku, Wejherowie, Bytowie, Chojnicach, Oliwie i Słupsku. Dla ukazania dziejów wsi kaszubskiej w ostatnich dwóch stuleciach, powstał Kaszubski Park Etnograficzny we Wdzydzach Kiszewskich oparty o dawny skansen w tej wsi.

Na wielka skalę rozwija się twórczość ludowa w dziedzinie haftu, rzeźbiarstwa, malarstwa na szkle, rogarstwa i stolarstwa. Ruch regionalny eksponuje utalentowanych twórców w wymienionych dziedzinach. Odbywa się to przez organizowanie konkursów w czasie, których demonstrowana jest twórczość artystów ludowych. Organizuje się to przy wsparciu materialnym władz kulturalnych regionu gdańskiego, a szczególnie Wojewódzkiego Ośrodka Kultury. Kaszubi zamieszkujący ziemię gdańską uważali zawsze Gdańsk za symboliczną stolicę swego regionu. Jednakźe od ponad wieku i inne miasta ubiegają się o to miano. Są nimi między innymi: Kościerzyna, Chojnice, Kartuzy, Wejherowo. Tam dzisiaj jest symboliczna stolica regionu, gdzie najwszechstronniej społeczność kaszubska pielęgnuje dawne tradycje i rozwija współczesne formy ruchu regionalnego.

źródło: www.koscierzyna.gda.pl