Get Adobe Flash player

Sudety

O regionie

Sudety są pasmem górskim bardzo zróżnicowanym pod względem krajobrazowym jak i fizjograficznym. Pod względem wysokości należą do masywów raczej niskich, jednak na terenie Polski rozmiarami swoimi ustępują jedynie Karpatom. Podobnie jak większość pasm górskich środkowej Europy, Sudety mają przebieg prawie równoleżnikowy. Zakreślają łagodny łuk, którego cięciwa biegnie z południowego wschodu ku północnemu zachodowi. Dzięki temu położeniu i kierunkowi przebiegu pasma, Sudety nawiązują bezpośredni kontakt z jednej strony z Karpatami, stanowiąc ich północno – zachodnie przedłużenie, z drugiej zaś – przez Wyżynę Czesko – Morawską oraz pasma Rudaw i Szumawy – Alpami. Jednocześnie omawiane pasmo styka się, z pośrednictwem wąskiego pasma Przedgórza Sudeckiego, z rozległymi terenami nizinnymi, ciągnącymi się daleko od północy.
Odgraniczenie Sudetów od sąsiednich obszarów nie nastręcza większych trudności. Od wschodu i zachodu oddzielają je szerokie obniżenia Bramy Morawskiej i Bramy Łużyckiej. Ku północy pasmo to nagle przechodzi w wyraźnie różniącą się krajobrazowo strefę podgórza, z tu i ówdzie wznoszącymi się większymi izolowanymi masywami górskimi, wśród których dominuje Ślęża.
Zajmują obszar ok. 10.000 km2.

Krajobraz Sudetów posiada cechy niespotykane w innych polskich górach. Płaskie i rozległe stopnie piaskowcowe to cecha Gór Stołowych. Podnoszące góry pionowe ruchy skorupy ziemskiej wycięły w twardym bloku skalnym większość pasm o kształcie zwartych bloków (zrębów), a zarazem niektóre obniżenia, w tym skrzynkowy Rów Górnej Nysy. Na uskokach – liniach owych przesunięć – rozwinęła się sieć dolinna, tworząca niekiedy bardzo malownicze formy. Z kolei na obrzeżu Sudetów ukształtował się ciąg pasm, np. Gór Złotych, Sowich czy Kaczawskich, odciętych odciętych głębokim tzw. brzeżnym uskokiem sudeckim od Przedgórza Sudeckiego i pogórzy zachodniosudeckich. Większość z tych wzniesień została poważnie zniszczona przed górnym miocenem (ponad 15 milionów lat temu) przez intensywne wietrzenie, którego skutkiem są usytuowane na różnych wysokościach rozległe spłaszczenia. Podobne procesy wyrzeźbiły liczne skałki. A nawet labirynty skalne w Górach Stołowych. Kilkakrotnie w dziejach regionu dymiły tu wulkany, z których wydobywała się lawa. Tak powstały niektóre pasma jak Krucze i Kamienne, oraz pojedyncze stożki na pogórzach zachodniosudeckich.

Płynące pod ziemią wody częściowo rozpuściły sudeckie wapienie i marmury. W miarę dźwigania gór podziemne rzeki płynęły coraz głębiej, pozostawiając wydrążone w skałach koryta. Tak powstały jaskinie, w tym Jaskinia Radochowska koło Lądka Zdroju o długości 265 m. Dłuższa od niej Jaskinia Niedźwiedzia w Masywie Śnieżnika ma ponad 2300 m, z czego blisko połowa dostępna jest dla zwiedzających. Liczne tego obiekty, choć znacznie mniejsze, były i są ujawniane w Krowiankach i Górach Kaczawskich. Wydobycie skał szybko jednak prowadzi do niszczenia jaskiń. Jako jedyne ocalały Jaskinia Walońska koło Podgórek oraz Złota Sztolnia w Górach Orlickich, gdzie w XVI w. poszukiwano złota.
Od wczesnego średniowiecza rzesze górników przybywały w Sudety, by wydobywać cenne minerały. Pozostały po ich pracy liczne ślady w postaci szybów i sztolni oraz nazwy – Sztolne Skały w Górach Złotych czy Złoty Las koło Zagórza Śląskiego. Stare obiekty zachowały się koło Ciechanowic i Miedzianki, a także w Karkonoszach i Górach Izerskich. Częściowo udostępniona dla turystów jest rozległa kopalnia złota i arsenu w Złotym Stoku.
Pamiątką lat II wojny światowej jest natomiast potężny, unikatowy w skali Polski i jeden z nielicznych w Europie podziemny kompleks „Olbrzym” w Górach Sowich i pod zamkiem Książ, gdzie ukryte pod ziemią tajemnicze budowle są atrakcją turystyczną regionu. Tą samą funkcję pełnią od niedawna sztolnie opuszczonej kopalni uranu w Kowarach oraz zamkniętej kopalni węgla kamiennego w Wałbrzychu, gdzie uruchomiono trasy do zwiedzania.

Sudety to region, w którym bez większego problemu można zaspokoić przeróżne zachcianki, pasje i tęsknoty. Miłośnicy długich wędrówek i kontaktu z naturą zaspokoją swe oczekiwania w Górach Izerskich, Górach Bystrzyckich, Masywie Śnieżnika, Górach Bialskich i Jesionikach. Zwolennicy krótszych, ale pełnych wrażeń spacerów powinni wybrać rejony karkonoskich letnisk, Rudawy Janowickie czy polskie i czeskie Góry Stołowe.
Poszukiwaczom śladów kultur pogańskich trzeba polecić przede wszystkim Masyw Ślęży, gdzie podczas jednej wycieczki można zobaczyć prehistoryczne posągi, kręgi kultowe, cmentarzysko kurhanowe i wczesnośredniowieczne grodzisko. Zakochanym w starych zamczyskach warto wskazać kilka miejsc takich, jak Czocha na Pogórzu Izerskim, Chojnik w Karkonoskim Parku Narodowym, Bolczów w Rudawach Śląskich, Bolków i Świny na Pogórzu Bolkowsko – Wałbrzyskim, Książ pod Wałbrzychem, Nachod nieopodal Kudowy Zdroju, Velke Losiny w rejonie Jesioników.
Najwyższej klasy dzieła sztuki sakralnej różnych epok można podziwiać w katolickich, ewangelickich a nawet prawosławnych świątyniach, m. in. w Jeleniej Górze, Krzeszowie, Świdnicy, Broumovie, Wambierzycach, Kłodzku czy Nowej Wsi w Masywie Śnieżnika. Osobną atrakcją są bezcenne wiejskie drewniane kościółki.

Przywracające zdrowie wody
Dzięki temu, iż wnikająca głęboko w szczeliny skalne woda wynosi na powierzchnię bogactwo składników mineralnych, w licznych miejscach Sudetów tryskają źródła leczniczej wody – głównie szczaw. Na ziemi Kłodzkiej działają zdroje w Dusznikach, Długopolu, Kudowie, Lądku i Polanicy. Najstarsze ślady ich użytkowania do celów leczniczych w XIII w. pochodzą z Lądka Zdroju, najstarsze zaś zapisy – również z tego okresu – dotyczą Cieplic Śląskich. W obu tych miejscowościach użytkowane są wody o charakterze termalnym, przekraczającą 60 stopni Celcjusza. Tylko źródła lądeckie dostarczają wód o dużym stopniu zasiarczenia, co w połączeniu z ich temperaturą stwarza specyficzne możliwości lecznicze. W Lądku oraz Świeradowie Zdroju notuje się podwyższoną radioaktywność wody, wykorzystywaną w celach terapeutycznych. W Sudetach Środkowych już tylko w Szczawnie Zdroju użytkuje się wody mineralne. W kilku innych miejscowościach źródła zanikły w skutek prac górniczych, jak w wałbrzyskim Starym Zdroju, Jedlinie Zdroju, Zdrojowisku koło Nowej Rudy czy Opolnie Zdroju.
Większość uzdrowisk rozpoczęła swoją karierę pod koniec XVIII w., a nawet – jak Polanica Zdrój – dopiero po I wojnie światowej, choć ich walory były cenione znacznie wcześniej.

Sudety oplata bardzo gęsta sieć szlaków turystycznych – tylko w polskich Sudetach Zachodnich wyznaczono ich około 1300 km. Trasy, szczególnie w najpopularniejszych partiach gór są bardzo dobrze oznakowane. Nieco gorzej bywa na terenach mniej uczęszczanych, m. in. na Pogórzu Kaczawskim i w Krowiankach. (najniższa część Masywu Śnieżnika).

Źródło:
„Sudety” Jan Sarosiek, Kazimierz Sembrat, Andrzej Wiktor WP Wydanie II rok 1975
K. Mazurski „Sudety”Wydawnictwo Dolnośląskie.
C. Skała Sudety, Przewodnik Górski Pascal